Sarga 1 - Shlokas 1-25

Shri Ramajayam !!! Shri Gurubhyo Namah !!

Sarga 1 - Hanuman Crossing the Ocean. 

5-1-1 (Book 5, Sarga 1 Shloka 1)

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः | इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ||

tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ | iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi ||

ravana nitayah - taken away by ravana, sitayaha - Sita. shatrukarshana - destroyer of enemies, iyesha - to desire padham - the place anveshan - search chaarana - celestials charithe pathi - path they walk. 

After that [sic] Hanuman wanted to travel in the skies to look for Sita who was taken away by Ravana.  

5-1-2

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः | समुदग्रशिरोग्रीवो गवांपतिरिवाबभौ ||

duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ | samudagraśirogrīvo gavāṃpatirivābabhau ||

dushkaram - impossible task nis-pratidvandvam - without-obstacle/opposition cikirshna karma - to perform vanarah - the monkey samudagra - raised shiro - head grivo - neck, gavampati (gau + pati) = cow's husband = bull iva - like babhou - appeared/became

Hanuman who wanted to perform the impossible task without hurdles, lifted his head and neck and appeared like a bull (strong). 

5-1-3

अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः | धीरः सलिलकल्पेषु विच्चार यथासुखम् ||

atha vaiḍūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ | dhīraḥ salilakalpeṣu viccāra yathāsukham ||

atha - after that vaidurya - emerald varneshu - colored like shadvalesu - the lawns mahabalah - the strong one dhirah - courageous one  salila kalpeshu - like still water viccara - roam  yathashukam - however he felt comfortable.

Hanuman roamed in the emerald hued lawns in a leisurely manner. some texts says salila kalpeshu refers to the lawns but I think it refers to hanuman who was like still water although he was roaming - as in calm nerves. 

5-1-4

द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन् | मृगांश्च सुबाहुन्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी||

dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran | mṛgāṃśca subāhunnighnan pravṛddha iva kesarī|| 

dvijan - birds (it's interesting to note that dvija literally means twice born. here it indicates birds because they are considered to be twice born, once as eggs and once when they hatch!!!!) 

5-1-5

नीललोहितमाञ्जिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः | स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलंकृतम् ||

nīlalohitamāñjiṣṭhapatravarṇaiḥ sitāsitaiḥ | svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṃkṛtam ||

5-1-6

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छिदैः | यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवक्ल्पैश्च पन्नगैः ||

kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchidaiḥ | yakṣakinnaragandharvairdevaklpaiśca pannagaiḥ ||

5-1-7

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते | तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ||

sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute | tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau ||

5-1-8

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयंभुवे | भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ||

sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayaṃbhuve | bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim ||

5-1-9

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कृत्वा पवनायात्मयोओनयो | ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिश्म् ||

añjaliṃ prāṅmukhaḥ kṛtvā pavanāyātmayoonayo | tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśm ||

5-1-10

प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः | ववृधे रामवृद्ध्यर्थम् समुद्र इव पर्वसु ||

plavaṅgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ | vavṛdhe rāmavṛddhyartham samudra iva parvasu || 

5-1-11

निष्प्रमाणशरीरः सन् लिलङ्घयिषुरर्णवम् | बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ||

niṣpramāṇaśarīraḥ san lilaṅghayiṣurarṇavam | bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam ||

5-1-12

स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः | तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ||

sa cacālācalaścāpi muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ | tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat ||

5-1-13

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेन सुगन्धिना | सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ||

tena pādapamuktena puṣpaughena sugandhinā | sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā ||

5-1-14

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः | सलिलं संप्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ||

tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ | salilaṃ saṃprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ ||

5-1-15

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः | रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ||

pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ | rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ ||

5-1-16

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः | मध्यमेनार्चिषा जुष्टो धूमराजीरिवानलः ||

mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ | madhyamenārciṣā juṣṭo dhūmarājīrivānalaḥ || 

5-1-17

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वशः | गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ||

giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvaśḥ | guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ ||

5-1-18

स महासत्त्वसंनादः शैलपीडानिमित्तजः | पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ||

sa mahāsattvasaṃnādaḥ śailapīḍānimittajaḥ | pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca ||

5-1-19

शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः | वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ||

śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ | vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ ||

5-1-20

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः| जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ||

tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ| jajjvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā ||

5-1-21

यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते | विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम्||

yāni cauṣadhajālāni tasmin jātāni parvate | viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam||

5-1-22

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः | त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्रीगणैः सह||

bhidyate.ayaṃ girirbhūtairiti mattvā tapasvinaḥ | trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strīgaṇaiḥ saha||

5-1-23

पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम् | पात्रणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ||

pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam | pātraṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān ||

5-1-24

लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च | आर्षभाणि च चर्माणि खड्गांश्च कनकत्सरून् || 

lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca | ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍgāṃśca kanakatsarūn ||

5-1-25

कृतक्ण्ठगुणाः क्षीबा र्क्तमाल्यानुलेपनाः | र्क्तक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ||

kṛtakṇṭhaguṇāḥ kṣībā rktamālyānulepanāḥ | rktakṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire ||